Gramatiko¶

Ĉi tiu estas la centra referenca paĝo de la Esperanto-sekcio. Ĝi kolektas la regulojn, kiujn bezonas regul-bazita prilabora ĉeno — por la tokenizilo, la lematizilo, la vortklasa markilo kaj la traktado de ignorindaj vortoj. Ĉar la morfologio de Esperanto ne havas esceptojn, ĉiun regulon sube eblas transformi preskaŭ rekte en kodon.

La gvida ideo: Esperanta vorto konstruiĝas el radiko plus gramatikaj finaĵoj kaj laŭvolaj afiksoj. Forigu la finaĵojn kaj afiksojn kaj vi havas la lemon; legu la finaĵojn kaj vi havas la vortklason kaj la fleksion.

Kion ĉi tiu paĝo ne kovras

La participoj (-ant-, -int-, -ont- aktivaj; -at-, -it-, -ot- pasivaj), la kunmetitaj tempoj formataj el ili kun esti, kaj la pasivo estas same regulaj, sed ili ne estas traktataj ĉi tie. Prilabora ĉeno, kiu efektivigas nur la subajn regulojn, misanalizos formojn kiel leganta, legita aŭ estas legata.

Referenco

La reguloj kaj ekzemploj sur ĉi tiu paĝo sekvas la klasikan A Complete Grammar of Esperanto de Ivy Kellerman Reed (1910), publik-domajna verko inkluzivita en la deponejo ĉe resources/esperanto/books/esperanto_grammar.txt. Vidu Rimedoj § Libroj por la plena citaĵo.

Alfabeto¶

Esperanto uzas latinan alfabeton de 28 literoj. Ĝi estas strikte fonetika: ĉiu litero estas ĉiam prononcata same, kaj ĉiu sono estas skribata per ekzakte unu litero. Ses literoj portas diakritajn signojn: la kvin cirkumfleksitajn konsonantojn uzas neniu alia lingvo, kaj ŭ aperas ankaŭ en la latina alfabeto de la belorusa.

Litero	Nomo	Sono
`ĉ`	ĉo	kiel ĉ en "ĉevalo"
`ĝ`	ĝo	kiel ĝ en "ĝardeno" (voĉa)
`ĥ`	ĥo	forta ĥ, kiel en "eĥo"
`ĵ`	ĵo	kiel ĵ en "ĵurnalo"
`ŝ`	ŝo	kiel ŝ en "ŝipo"
`ŭ`	ŭo	mallonga ŭ en diftongoj, kiel en "aŭto"

La literoj q, w, x, y ne apartenas al la alfabeto.

La kodoprezento gravas por la tokenizado

La diakritaj signoj estas realaj Unikodaj literoj (ĉ estas U+0109), ne c plus kombina signo — sed teksto trovita en la reto povas uzi ambaŭ formojn. Ekzistas ankaŭ du ASCII-alternativoj por klavaroj, kiuj ne povas tajpi la diakritajn signojn:

la x-sistemo: cx gx hx jx sx ux por ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ;
la h-sistemo (el la Fundamento): ch gh hh jh sh u.

Fortika tokenizilo devus normigi la enigon al unu sola kanona formo (Unikoda NFC, realaj diakritaj signoj) antaŭ ol apliki ajnan alian regulon. La datumdosieroj de ĉi tiu projekto konservas la realajn diakritajn signojn kaj neniam la x-sistemon (vidu resources/README.md).

Vortklasaj finaĵoj¶

Ĉi tiu estas la ununura plej utila regulo por vortklasa markado kaj lematizado: la fina vokalo de kompleta vorto markas ĝian vortklason.

Finaĵo	Vortklaso	Ekzemplo	Radiko	Signifo (angle)
`-o`	substantivo	`libro`	`libr-`	book
`-a`	adjektivo	`bona`	`bon-`	good
`-e`	adverbo (derivita)	`rapide`	`rapid-`	quickly
`-i`	verbo (infinitivo)	`kanti`	`kant-`	to sing

El unu radiko vi ricevas la tutan familion: muziko, muzika, muzike. Por lematizi, forigu la gramatikan finaĵon (kaj ajnan fleksion sube) por reakiri la radikon, kaj poste remetu la vortklasan vokalon por akiri la vortaran formon.

Gramatikaj fleksioj¶

La substantivoj kaj adjektivoj prenas du laŭvolajn finaĵojn, ĉiam post la vortklasa vokalo:

Finaĵo	Signifo	Ekzemplo
`-j`	pluralo	`libroj`, `bonaj`
`-n`	akuzativo (rekta objekto)	`libron`, `bonan`
`-jn`	pluralo kaj akuzativo	`bonajn librojn`

Du reguloj igas ilin plene regulaj:

La adjektivoj akordas kun sia substantivo laŭ nombro kaj kazo: "la bonaj libroj", "mi legas interesajn librojn".
La ordo estas fiksa: radiko → vortklasa vokalo → -j → -n. Do la analizo de librojn estas libr- + -o (substantivo) + -j (pluralo) + -n (akuzativo).

La akuzativo ankaŭ markas la direkton de movo, sed por la morfologia analizo gravas la sufikso -n.

Verba sistemo¶

La verboj ne konjugaciiĝas laŭ persono aŭ nombro — nur laŭ tempo kaj modo, kun unu sola finaĵo por ĉiu. La sama radiko prenas ajnan el ĉi tiuj:

Finaĵo	Tempo / modo	Ekzemplo (`kant-`, kanti)
`-as`	prezenco	`kantas`
`-is`	preterito	`kantis`
`-os`	futuro	`kantos`
`-us`	kondicionalo	`kantus`
`-u`	imperativo / volitivo	`kantu!`
`-i`	infinitivo	`kanti`

mi kantas, vi kantas, ili kantas — la verbo neniam ŝanĝiĝas laŭ la subjekto. Por lematizi verbon, anstataŭigu ĝian tempan/modan finaĵon per -i (kantis → kanti).

La artikolo¶

Ekzistas unu artikolo, la difinita la. Ĝi estas nevariebla — sen pluralo, sen genro, sen kazo:

la libro, la libroj, la bona libro.

Ne ekzistas nedifinita artikolo: libro signifas kaj "libro" kaj "unu libro". la estas natura ignorinda vorto (vidu Ignorindaj vortoj).

Personaj pronomoj¶

La pronomoj estas malgranda, fermita aro — ideala por rekte kodigi:

Pronomo	Signifo	Poseda (`+ -a`)
`mi`	la parolanto	`mia`
`vi`	la alparolato (unu aŭ pluraj)	`via`
`li`	vira tria persono	`lia`
`ŝi`	ina tria persono	`ŝia`
`ĝi`	neŭtra tria persono	`ĝia`
`ni`	la parolanto kaj aliaj	`nia`
`ili`	plurala tria persono	`ilia`
`oni`	senpersona subjekto	`onia`
`si`	refleksiva: rilatas al la subjekto	`sia`

La akuzativo de pronomo aldonas -n: min, vin, lin, ŝin, nin, ilin. La posedaj pronomoj estas ordinaraj adjektivoj, do ili ankaŭ fleksiiĝas: miajn librojn.

Korelativoj¶

La korelativoj estas rimarkinde regula 5 × 9-krado de 45 oftaj vortoj. Ĉiu estas prefikso (la signifa kategorio) plus finaĵo (la tipo). Lernu la kradon kaj vi ricevas ĉiujn 45 senpage.

La kvin prefiksoj:

Prefikso	Signifo
`ki-`	demanda / rilata ("kiu", "kio")
`ti-`	montra ("tiu")
`i-`	nedifinita ("iu")
`ĉi-`	universala ("ĉiu", "ĉio")
`neni-`	nea ("neniu", "nenio")

La naŭ finaĵoj kaj la plena tabelo:

Finaĵo → tipo	`ki-`	`ti-`	`i-`	`ĉi-`	`neni-`
`-o` aĵo	kio	tio	io	ĉio	nenio
`-u` individuo	kiu	tiu	iu	ĉiu	neniu
`-a` speco	kia	tia	ia	ĉia	nenia
`-es` posedo	kies	ties	ies	ĉies	nenies
`-e` loko	kie	tie	ie	ĉie	nenie
`-am` tempo	kiam	tiam	iam	ĉiam	neniam
`-al` kaŭzo	kial	tial	ial	ĉial	nenial
`-el` maniero	kiel	tiel	iel	ĉiel	neniel
`-om` kvanto	kiom	tiom	iom	ĉiom	neniom

La korelativoj en -u kaj -a prenas kaj -j kaj -n (tiujn, kiuj), kiel la substantivoj kaj adjektivoj, al kiuj ili similas. Tiuj en -o prenas -n sed neniam -j (kion, tion — tioj ne ekzistas), kaj tiuj en -e prenas -n por marki direkton (tien, kien). La aliaj kvin finaĵoj estas neflekseblaj.

Ĉiuj 45 estas ignorindaj vortoj, kaj ĉi tiu tabelo estas la sola loko kie la projekto konservas ilin: resources/esperanto/vortoj.json enhavas radikojn, ne formojn, do lematizilo devas generi la kradon el la du aksoj supre anstataŭ serĉi la vortojn. Vidu resources/README.md § Roots, not forms.

Ekzercilo por la krado

esperanto12.net/en/tabelvortoj trairas la tabelon ĉelon post ĉelo kun ekzemplaj frazoj — la plej rapida maniero ĉesi legi ĝin kiel 45 apartajn vortojn.

Afiksoj¶

La afiksoj estas tio, kio igas la Esperantan vortprovizon kunmeta — kaj ili estas la koro de la lematizado, ĉar longa vorto estas kutime radiko envolvita en afiksoj. Ili alligiĝas inter la radiko kaj la gramatika finaĵo.

Prefiksoj¶

Prefikso	Signifo	Ekzemplo
`mal-`	rekta malo	`bona` → `malbona`
`ge-`	ambaŭ seksoj kune	`patro` → `gepatroj`
`ek-`	subita komenco / mallonga ago	`iri` → `ekiri`
`re-`	denove / reen	`veni` → `reveni`
`dis-`	disigo, disĵeto	`doni` → `disdoni`
`mis-`	erare	`kompreni` → `miskompreni`
`bo-`	parenceco per edziĝo	`patro` → `bopatro`
`pra-`	pratempa / pra- (parenceco)	`avo` → `praavo`

Sufiksoj¶

Sufikso	Signifo	Ekzemplo
`-in-`	ina	`patro` → `patrino`
`-ist-`	profesiulo / ano	`instrui` → `instruisto`
`-ej-`	loko por	`lerni` → `lernejo`
`-il-`	ilo / instrumento	`tranĉi` → `tranĉilo`
`-ar-`	kolekto / aro	`arbo` → `arbaro`
`-et-`	malpligrandiga	`domo` → `dometo`
`-eg-`	pligrandiga	`domo` → `domego`
`-ul-`	persono karakterizita per	`juna` → `junulo`
`-an-`	membro / loĝanto	`urbo` → `urbano`
`-ec-`	abstrakta eco	`bona` → `boneco`
`-ig-`	igi / kaŭzi	`granda` → `grandigi`
`-iĝ-`	iĝi	`ruĝa` → `ruĝiĝi`
`-ind-`	inda je	`ami` → `aminda`
`-em-`	inklina al	`labori` → `laborema`
`-aĉ-`	malestima (malbona kvalito)	`domo` → `domaĉo`

La afiksoj staplas. mal-san-ul-ej-o = mal- (malo) + san- (sano) + -ul- (persono) + -ej- (loko) + -o (substantivo) = malsanulejo (laŭvorte "loko por nesanaj personoj"). Lematizilo, kiu konas ĉi tiun afiksan tabelon, povas malkomponi tiajn vortojn per reguloj.

Nombroj kaj kunmetado¶

La bazaj (kardinalaj) nombroj konstruiĝas el manpleno da radikoj:

0	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	100	1000
`nul`	`unu`	`du`	`tri`	`kvar`	`kvin`	`ses`	`sep`	`ok`	`naŭ`	`dek`	`cent`	`mil`

La pli grandaj nombroj kunmetiĝas per apudmeto: dek du (12), dudek (20), dudek unu (21), cent tridek kvin (135). Aldoni finaĵojn derivas rilatajn vortojn:

ordaj nombroj per -a: unua, dua;
obloj per -obl-: duobla;
frakcioj per -on-: duono, kvarono;
kolektivoj per -op-: duope.

Pli ĝenerale, ajnaj du radikoj povas kunmetiĝi en unu vorton, kun la lasta radiko kiel kapo: vapor-ŝipo (vaporŝipo), dorm-o-ĉambro (dormoĉambro, kun ligilo -o- por prononcebleco). La vortklaso de la kunmetaĵo venas de ĝia fina finaĵo, ekzakte kiel por unuopa radiko.

Prilaboritaj ekzemploj¶

Kunmetante la regulojn, jen frazo analizita vorto post vorto:

La juna instruistino legas interesan libron.

Vorto	Malkomponado	Analizo
`La`	`la`	artikolo (ignorinda vorto)
`juna`	`jun-` + `-a`	adjektivo, nominativo, singularo
`instruistino`	`instru-` + `-ist-` + `-in-` + `-o`	substantivo, nominativo, singularo
`legas`	`leg-` + `-as`	verbo, prezenco (lemo `legi`)
`interesan`	`interes-` + `-a` + `-n`	adjektivo, akuzativo, singularo
`libron`	`libr-` + `-o` + `-n`	substantivo, akuzativo, singularo (lemo `libro`)

Dua ekzemplo montras pluralon, akuzativan akordon kaj korelativon:

Ĉiuj miaj amikoj legas tiujn librojn.

Ĉiuj (korelativo ĉiu + -j), miaj (poseda mia + -j), amikoj (amik-o-j) — la subjekto estas plurala, do nenio prenas -n; tiujn librojn (tiu-j-n, libr-o-j-n) estas la plurala akuzativa objekto, kaj la montra korelativo akordas kun sia substantivo. Ĉi tiu regula akordo estas ĝuste tio, kion regul-bazita markilo povas kontroli kaj ekspluati.

Kien iri poste¶

Vortlistoj — la ignorinda listo plene, generita el la datumoj, kiujn legas la biblioteko.
Python-Biblioteko § API — kiel ĉi tiuj reguloj fariĝas interfaco Doc / Token.