Historio¶
Esperanto estas konstruita internacia helplingvo: lingvo dezajnita intence, anstataŭ tia, kiu evoluis nature. Kompreni kial ĝi estis konstruita tiel, kiel ĝi estis, klarigas ĝian plej gravan econ por ĉi tiu projekto — ĝian regulecon — kiu estas tio, kio unuavice igas realigebla regul-bazitan NLP-bibliotekon.
Zamenhof kaj la Unua Libro¶
Esperanton kreis L. L. Zamenhof (1859–1917), okulkuracisto el Bjalistoko, urbo tiam en la Rusa Imperio kaj hodiaŭ en Pollando. Bjalistoko gastigis plurajn komunumojn — polojn, rusojn, germanojn, judojn — kiuj parolis malsamajn lingvojn kaj ofte malfidis unu la alian. Zamenhof konvinkiĝis, ke komuna, neŭtrala dua lingvo povus redukti tiun frotadon.
Li publikigis sian projekton en 1887, en broŝuro, kies rusa titolo tradukiĝas kiel "Internacia Lingvo". Li subskribis ĝin per la pseŭdonimo Doktoro Esperanto — «esperanto» estas la aktiva participo de «esperi», do «tiu, kiu esperas» — kaj la kromnomo fariĝis la nomo de la lingvo. Tiu unua broŝuro estas konata kiel la Unua Libro. Ĝi enhavis la tutan lingvon en eta spaco: antaŭparolon, dek ses gramatikajn regulojn, kaj etan vortaron de radikoj.
La ideo malantaŭ la dek ses reguloj
La tuta gramatiko okupis nur kelkajn paĝojn ĝuste ĉar ĝi havas neniujn
esceptojn. Ĉiu substantivo finiĝas per -o, ĉiu verbo en prezenco per -as, kaj
tiuj reguloj neniam rompiĝas. Tio estas nekutima por natura lingvo — kaj ĝi estas
ĝuste la eco, de kiu dependas regul-bazita analizilo.
Motivado¶
La celo de Zamenhof estis lingvo facile lernebla kaj neŭtrala — apartenanta al neniu nacio. Tri dezajnaj elektoj sekvis rekte el tiu celo, kaj ĉiuj tri gravas al ni:
- Reguleco. La gramatiko estas plene sistema; ne ekzistas neregulaj verboj, nek neregulaj pluraloj, nek genraj esceptoj por parkerigi.
- Simpleco. Malgranda aro da reguloj kombiniĝas por esprimi multon. Ekzistas unu difinita artikolo, unu plurala markilo, unu akuzativa markilo.
- Produktiva vortfarado. Modesta nombro da radikoj plus aro da prefiksoj kaj sufiksoj generas grandan vortprovizon per regula kunmetado (vidu Gramatiko § Afiksoj).
Por komputila lingvisto, ĉi tio estas preskaŭ ideala: lingvo, kies morfologio estas priskribebla per reguloj, kiuj vere validas, anstataŭ per longaj listoj de esceptoj.
Evoluo¶
Por teni la lingvon stabila dum ĝi disvastiĝis, Zamenhof publikigis la Fundamento de Esperanto en 1905; la saman jaron la unua Universala Kongreso de Esperanto, en Bulonjo-ĉe-Maro, deklaris ĝin la netuŝebla fundamento de la lingvo: ĝian gramatikon kaj kernan vortprovizon oni povis prikonstrui sed ne ŝanĝi. Tial Esperanto restis rimarkinde konsekvenca dum pli ol jarcento — teksto el 1905 ankoraŭ estas perfekte legebla hodiaŭ.
De tiam la lingvo evoluigis vivan komunumon de parolantoj tra la mondo, sian propran literaturon (originala kaj tradukita), periodaĵojn, muzikon kaj, pli lastatempe, fortan retan ĉeeston. La taksoj pri la nombro de parolantoj varias multe, sed Esperanto estas, per granda diferenco, la plej sukcesa konstruita lingvo iam ajn kreita, kaj la sola kun komunumo de denaskaj parolantoj, kiuj kreskis kun ĝi hejme.
Por scii kie vere lerni kaj legi ĝin, vidu Rimedoj.
Kial ĝi gravas ĉi tie¶
La historio ne estas nur fono: ĝi estas la kialo, kial ĉi tiu projekto povas esti regul-bazita entute. Lingvo intence inĝenierita por reguleco povas esti tokenizita, lematizita kaj vortklasita per manskribitaj reguloj ĝis grado, kiu estus senespera por, ekzemple, la angla. La sekva paĝo transformas tiun regulecon en la konkretajn regulojn, kiujn enkodigas la biblioteko.
Kien iri poste¶
- Gramatiko — la reguloj, kiujn efektivigas la biblioteko.